1    Introdución

Haec dicta primo Oestrymnis est locos et arva Oestrymnicis habitantibus, post multa serpens effugavit incolas vacuamque glaebam nominis fecit sui. (Avienus 2006, n.º marxe 152–155)

Galicia é un recuncho antigo de España, famoso polo seu clima húmido e bretemoso, os seus densos bosques e as súas costas escarpadas. Durante séculos, foi amplamente aceptado como finis terrae –o fin da terra– máis aló do cal non había nada máis, e fogar de meigas, bruxas e espíritos.

A zona foi habitada por primeira vez por humanos durante o época paleolítica, tomando o seu nome dos Galaicos, o pobo celta que vivía ao norte do río Douro durante o último milenio antes de Cristo (Koch 2006, páx. 790). Ao final das Guerras Cantábricas no ano 19 a.C., Galicia incorpórase ao Imperio Romano, e despois, chegaron os suevos, seguidos polos visigodos. Sen embargo, antes de que o califato islámico omeia lograse impulsar a súa invasión ata o norte, Galicia incorporouse ao Reino de Asturias ao redor do ano 740 d.C.

Despois de ser o fogar de tantas culturas e pobos diferentes, non é de estrañar que Galicia sexa famosa pola súa rica historia folclórica. De feito, é unha lenda que explica a chegada dos primeiros humanos á rexión: na súa obra Ora Maritima (‘a costa do mar’) do século IV, citado anteriormente, Avieno explica como unha serpe perseguiu aos oestriminios da súa terra natal ata Galicia:

Esta terra foi chamada orixinalmente Ostrymnis polos que habitaban o país e o campo de Oestrymnia; moito máis tarde, unha serpe expulsou aos habitantes e deu o seu nome á terra agora baleira. (A miña tradución)

Con tantos mitos e lendas existentes, houbo varios intentos ao longo de máis de dous séculos para poñer orde no corpus, pero aínda non se acordou un método de catalogación definitivo.

Neste ensaio examinárase en primeiro lugar o que é exactamente unha lenda segundo os folcloristas, antes de ver como as lendas galegas encaixan na paradigma. Tamén examinaranse as conexións e analoxías con lendas e mitos doutras culturas, en concreto das culturas celtas e escandinavas, coas que parece haber conexións culturais máis profundas. Sen embargo, estas conexións só serán observadas superficialmente; o obxectivo deste ensaio será sinalar semellanzas máis que buscar orixes.

2       Definicións

Os termos conto folclórico, mito e lenda están intimamente relacionados e ás veces úsanse indistintamente – sobre todo no estudo das historias galegas, onde se emprega fundamentalmente a palabra ‘lenda’. Non obstante, os folcloristas tentaron en numerosas ocasións crear unha definición clara para cada nome. Os primeiros estudos académicos sobre folclore foron realizados polo famosos coleccionistas de contos alemáns Jacob e Wilhelm Grimm. Despois de reunir relatos de diversas fontes, dividíronos en tres categorías e publicáronos en volumes segundo a súa clasificación: Kinder- und Hausmärchen (‘contos infantís e folclóricos’, publicado entre 1812-1815), Deutsche Sagen (‘lendas alemáns’, publicado entre 1816-1818) e Deutsche Mythen (‘mitos alemáns’ publicado en 1835) (Bascom 1965, páx. 18). As tres categorías mantivéronse desde entón; con todo, houbo un vivo debate sobre que historias entran en que categoría. O propio Jacob Grimm proporcionou só unha definición vaga y moi poética de cada un deles, escribindo en Deutsche Mythologie que:

O conto folclórico distínguese, con ben razón, da lenda, aínda que se complementan. Máis solto e menos atado que a lenda, o conto popular carece desa habitabilidade local que dificulta a lenda, pero que a fai máis caseira. O conto popular voa, a lenda anda, chama á túa porta; un pode tirar libremente da plenitude da poesía, o outro ten case a autoridade da historia (Grimm 1882-83, páx. xvi–xvii).

Ao parecer, esta explicación non era o suficientemente precisa polos académicos, xa que en 1908, o folclorista británico George Laurence Gomme escribiu “que temos tres termos tan diferentes é unha vantaxe que debería ser plenamente explotada, e isto non pódese facer ata que esteamos de acordo de cada un deles” (cf. Gomme 1908, páx. 129), e polo tanto, ao longo do medio século seguinte, académicos esforzáronse por dar unha definición máis precisa de cada termo.

Non foi ata o primeiro congreso da International Society for Folk Narrative Research en 1959 cando comezaron os esforzos concertados a escala internacional e, no momento do seguinte congreso en 1962, xa se desenvolveron moitos novos enfoques (cf. Tangherlini 1990, páx. 372). Pronto, con todo, xurdiron críticas de moitos lados de que se desenvolveran demasiadas categorías e de que había que simplificar as cousas (cf. Tangherlini 1990, páx. 372–373). Para este motivo, decidiuse utilizar o sistema de clasificación de Bascom neste ensaio.

O antropólogo americano William Bascom propuxo en 1965 definicións que son moi usadas na actualidade pola súa sinxeleza pero tamén pola súa minuciosidade. Sen embargo, no seu amplo compendio de relatos galegos Las leyendas tradicionales gallega (1977), o escritor Leandro Carré Alvarellos non utiliza estes. En cambio, clasifica cada historia como un tipo de lenda: popular, relixiosa, fantástica, histórica e novelesca (cf. Carré Alvarellos 1977, páx. 7–9). Non obstante, como mostrarase neste capítulo, pódense colocar grosso modo no sistema de Bascom.

2.1  Conto folclórico

Para Bascom, os contos folclóricos son simplemente “narracións en prosa que se consideran ficción” (Bascom 1965, páx. 3). A diferenza das lendas e dos mitos, acéptase xeralmente que estas historias son creadas e que os acontecementos nunca ocorreron realmente. Porén, Bascom rexeitou o termo contos de fadas, xa que sinala que hai moitas culturas nas que as fadas son consideradas criaturas lendarias que si existiron no pasado. Non teñen lugar en ningún lugar nin tempo definido e cóntanse na súa maioría só con fin de entretemento, aínda que tamén hai certas historias populares moralizantes (cf. Bascom 1965, páx. 3). Adoitan comezar cunha frase fixa, por exemplo, no caso dos contos galegos, “aló cando os animais falaban”, en castelán “érase una vez” ou en galés “amser maith yn ôl” (‘moito tempo antes’).

Esta definición abrangue as lendas populares e novelescas de Carré Alvarellos, que inclúe as historias como a famosa Santa Compaña ou contos locais menos coñecidos como A prisión subterránea. Estas historias serán exploradas máis a fondo no próximo capítulo.

2.1  Mito

Segundo Bascom, os mitos son “relatos en prosa que, na sociedade na que se contan, considéranse verdadeiros relatos do que aconteceu nun pasado remoto” (Bascom 1965, páx. 4). Estes textos tratan de temas grandiosos, como explicar a orixe do mundo, do ser humano, e tamén de fenómenos naturais (por exemplo, os mitos tibetanos sobre a creación do Monte Everest). Non están protagonizados por seres humanos, senón por deuses e súper humanos, cuxas accións teñen lugar en tempos inmemoriais, e ás veces noutros mundos, como o ceo ou o inframundo (cf. Bascom 1965, páx. 3).

A esta definición pertencen as lendas relixiosas e as lendas fantásticas. As lendas relixiosas encaixan perfectamente dentro desta definición; case todas son sobre Xesús, Santa María ou outros santos, e no caso de lendas como A cidade mergullada, explican como formacións naturais insólitas foron creadas por un poder superior.

As lendas fantásticas tamén encaixan nesta definición moi ben, como por exemplo a conta de Por que é salgada a auga do mar, que pretende explicar un feito comunmente coñecido da natureza.

2.1  Lenda

Bascom define as lendas como “narracións en prosa que, como os mitos, son consideradas verdadeiras polo narrador e o seu público, pero que están ambientadas nun tempo considerado menos remoto, onde o mundo era máis parecido ao actual” (Bascom 1965, pág. 4, a miña tradución). Estas historias son na súa maioría profanas e narran grandes acontecementos e personalidades de memoria afastada, como por exemplo a fundación dun país ou o establecemento dunha dinastía gobernante (cf. Bascom 1965, pág. 4). Tamén poden ser moi locais, referíndose ao que está a suceder nunha determinada cidade ou rexión (cf. Bascom 1965, pág. 5). Carré Alvarellos tamén define unha lenda como “el relato de un hecho real adornado o desfigurado por la fantasía y a veces también simplemente desvirtuado por la tradición oral” (Carré Alvarellos 1977, páx. 18).

Só unha das súas categorías, as lendas históricas encaixan ben nesta definición, sendo A torre de Breogán un bo exemplo.

As definicións pódense resumir así:

Segundo Bascom	Segundo Carré Alvarellos	Tempo	Lugar	Tipo	Protagonistas
conta folclórica	populares	atemporal	calquera	profana	humano ou non humano
	novelescas
mito	relixiosas	pasado remoto	mundo diferente	sagrada	non humano
	fantásticas
lenda	históricas	pasado recente	mundo como o coñecemos	profana ou sagrada	humano

3    As contas

No capítulo 2, púxose como exemplo un relato galego para cada unha das categorías de Carré Alvarellos. Neste capítulo, analizarase cada unha destas historias para ver por que encaixan en as definicións. Ademais, tamén se analizará o corpus da mitoloxía celta para sinalar as coincidencias de interese, pero sen ánimo de especular unha orixe, ou –aínda peor– facer a pregunta ‘quen copiou a quen?’. Como afirma Carré Alvarellos:

El amor, la alegría y el dolor son sentimientos humanos que florecen por doquier, sentimientos que originan en todas partes manifestaciones y efectos parecidos […]. ¿Qué de extraño tiene que se registren coincidencias […] en las producciones literarias? (Carré Alvarellos 1977, páx. 19)

3.1  Santa Compaña

A pesar de que esta é probablemente unha das lendas galegas máis coñecidas, Carré Alvarellos dedica só unha páxina á historia da Santa Compaña. As variacións deste conta son múltiples, pero en xeral, trátase dunha procesión de mortos que se atopa no medio da noite. A procesión está dirixida por un ser mortal que leva unha cruz, seguido de criaturas fantasmagóricas que levan un cadaleito. Este contén o corpo de alguén que morrerá pronto ou de alguén que faleceu recentemente en pecado. Aqueles que teñen a desgraza de atoparse con este espectáculo vense obrigados a unirse á procesión, vagando polo campo ata quedar desgastados (cf. Carré Alvarellos 1977, páx. 53).

A pesar do nome, isto non encaixa na categoría de lenda relixiosa. A historia da Santa Compaña ten unha notable semellanza coas lendas celtas precristiás de Cŵn Annwn ou a Teulu de Gales, e co Sluagh de Irlanda (cf. Alberro), e, co paso do tempo, engadiuse o uso da palabra ‘santo’ para defenderse de ser vítima da Compaña (Reigosa et al. 2000, ‘Santa Compaña’).

3.2   A prisión subterránea

Este é un bo exemplo dunha conta folclórica local. Segundo o conto, a filla dun fidalgo dun pobo en Lugo namorouse do fillo dunha familia rival. O fidalgo prohibiu o encontro, pero os mozos amantes atopáronse nun túnel secreto, onde podían falar sen ser observados. Un día, o pai seguiunos e, furioso, pechou a entrada, para que a nova parella quedou sepultada para sempre baixo a terra. Finalmente, transformáronse nas criaturas míticas coñecidas como as lavandeiras que viven baixo o río Sil e que pulen as migas de ouro que se atopan na auga (cf. Carré Alvarellos 1977, páx. 227–228).

Os ríos sempre tiveron un papel especialmente sagrado nas lendas celtas, coa maioría dos grandes ríos en Gales e Irlanda asociados cunha deusa. Ademais, en moitas lendas irlandesas, podíase acceder ao inframundo a través de túneles baixo eles (cf. Beck 2015, páx. 277).

Esta historia transcorre nun lugar máis o menos nomeado, pero o tempo non é mencionado (aínda que, tendo en conta que a historia trata dun fidalgo e o seu castelo, pódese situar grosso modo). Tamén é claramente unha historia profana –quizais incluso sacrílega, cos seus temas de mozos amantes que se atopan en segredo, e do infanticidio– co protagonistas humanos. Todo isto significa que a historia encaixa perfectamente na definición dun conto popular segundo Bascom.

3.3    A cidade mergullada

Nesta historia, nun tempo anterior á memoria, a Virxe María deambulaba por Lugo cando se atopou cunha cidade chamada Beria. Sorprendeuse ao descubrir que non había un só templo ou igrexa dentro dos límites da cidade, e preguntoulle a unha muller que pasaba por que era isto. A muller responde que, a pesar da súa súplica, a xente do pobo prefire facer festas e emborracharse grazas á adoración, polo que a Santa María envía unha choiva torrencial para inundar a cidade e crear o que hoxe é un lago. Antes de facelo, porén, leva á piadosa dama na súa compañía. (cf. Carré Alvarellos 1977, páx. 90–93).

Esta historia é moi semellante á lenda galesa de Cantre’r Gwaelod, agás que esta cidade foi destruída por un garda desatento que vai a unha festa e esquece pechar as comportas, e non a nai de Xesús (cf. Watkins 2012, páx. 127–129).

Esta historia cumpre perfectamente os requisitos dun mito segundo Bascom: transcorre no pasado remoto (nun tempo anterior á memoria), explica a existencia dun fenómeno natural (o lago), é de natureza sagrada (Santa María) e os personaxes principais non son humanos (a muller que lle explica a situación a María é rescatada da inundación e convértese na súa compañeira).

3.4    Por que é salgada a auga do mar

Este mito tamén pretende explicar un fenómeno natural. Dise que hai moito tempo, cando os humanos aínda eran primitivos, un home navegou a unha illa afastada e descubriu que as praias estaban cubertas dunha area branca. Esta area podería evitar que a carne se estragase e podería facer que a comida saiba mellor, polo que navegou por todo o mundo vendendo este descubrimento, ao que chamou sal. Pronto fíxose moi rico, pero sentiuse só. Un día, chegou a unha vila mariñeira de Galicia, onde coñeceu e namorouse dunha muller chamada Olaya.

Despois de casarse con ela, marchou unha vez máis nunha viaxe comercial e, mentres estaba ausente, Olaya foi secuestrada e violada por un celoso fidalgo veciño. Enfurecido, o vendedor de sal reuniu un exército, pero cando chegaron ao castelo, só atoparon ruínas inundadas. Ao saír dunha casa próxima, Olaya explicou que o mar levantouse e arrasou a todos os malvados, deixando atrás só as mulleres inocentes. O vendedor de sal estaba tan agradecido que lle deu todo o seu prezado sal ao deus do mar. Aos deuses gustoulles tanto o sabor que cando o vendedor de sal volveu á illa, descubriu que o mar a engulira por complete; é entón por iso que a auga do mar é salgada (cf. Carré Alvarellos 1977, páx. 150–153).

As historias que explican como o mar se fixo salgado tamén existen en Gales (onde un muíño de sal regalado ás sereas ten a culpa); con todo, observouse que esta historia é particularmente popular en Escandinavia (cf. Eberhard 1956, páx. 255), o que suscita a interesante pregunta de se puido chegar a Galicia cos ataques viquingos da primeira idade media.

De novo, esta historia encaixa ben na definición de mito segundo Bascom. Ten lugar antes da historia rexistrada nun mundo que é diferente ao que coñecemos hoxe, e aínda que os personaxes principais son humanos, Olaya é salvada por un deus ao final. Como se mencionou, tamén tenta explicar un fenómeno natural a través dunha historia sobrenatural.

3.5    A torre de Breogán

Esta historia é clasificada por Carré Alvarellos como unha lenda histórica. Di que na cidade de Brigantia, que hoxe chamase A Coruña, moito antes de que existía a Torre de Hércules, Breogán, o rei desta comarca, fixo levantar unha torre grandísima. Un día o seu fillo Íth subiu á torre e viu un país antes descoñecido, ao lonxe. Convenceu ao seu pai para que lle deixase montar unha expedición, e así foi como os celtas chegaron a asentarse en Irlanda (cf. Carré Alvarellos 1977, páx. 154–155).

Esta lenda aparece no segundo capítulo do manuscrito irlandés do século XI Lebor Gabála Érenn (literalmente ‘a toma de Irlanda’, pero máis coñecido como O libro das invasións). Conta como as linguas goidélicas foron creadas polo neto dun dos construtores da Torre de Babel, como se conquistou Iberia e como aqueles conquistadores descubriron Irlanda dende o alto dunha torre en “Brigandsia” (cf. Macalister 1986, páx. 8–31).

Podería dicirse que isto se axusta mellor á definición de un lenda. Aínda que ten lugar lonxe no pasado, ten lugar dentro da historia rexistrada (Carré Alvarellos (1997, páx. 155) afirma que hai pinturas rupestres que representan esta historia baixo o Monte Alto). Transcorre no mundo tal e como o coñecemos, é unha historia profana e os seus personaxes son exclusivamente humanos.

4. Conclusión

Nin Bascom nin Carré Alvarellos afirmaron que as súas clasificacións fosen a forma definitiva de poñer orde no enredado mundo de mitos e lendas; Bascom mesmo sinala que o seu sistema non é adecuado para moitas tradicións de contos non europeas. Non obstante, ambos son moi utilizados – a sistema de Bascom nos Estados Unidos e en Gran Bretaña e a sistema de Carré Alvarellos en Galicia, e como se demostrou, ambos sistemas son compatibles entre si, pero aínda non se desenvolveu un sistema de clasificación universalmente aceptado e adoptado.

En definitiva, a maioría dos intentos de clasificar lendas e mitos fracasaron porque, como sinala Tangherlini (1990, pág. 384): “debido á natureza monoepisódica da lenda, abarca un número case infinito de motivos, excluíndo a clasificación só segundo o contido” (a miña tradución). Agora suxeriuse que un sistema de clasificación exhaustivo pode ser innecesario e que, no seu lugar, deberían explorarse máis a fondo as leccións aprendidas ao intentar tal esforzo (Tillhagen 1969, pax. 318, como citado por Tangherlini 1990, páx. 384).

Por calquera que sexan clasificados, está claro que Galicia é unha fonte rica de todo tipo de mitos, lendas e contos populares con fascinantes vínculos tanto co mundo celta como co mundo ibérico e incluso o mundo escandinavo e aínda máis lonxe.